ความฟิตของหัวใจและปอด (VO2max) ทำนายอายุขัยได้แม่นแค่ไหน เมื่องานวิจัยจากคนรวมกันเกือบล้านคนชี้ตรงกันหมดว่านี่คือหนึ่งในตัวชี้วัดสุขภาพที่ทรงพลังที่สุด

ผมสังเกตว่าช่วงหลังนาฬิกาสมาร์ทวอทช์ทุกรุ่นเริ่มมีตัวเลข "VO2max" หรือ "คะแนนความฟิตของหัวใจและปอด" แสดงให้เห็นเป็นค่าประจำตัว พร้อมเทรนด์การออกกำลังกายแบบ "Zone 2" ที่ถูกพูดถึงมากขึ้นเรื่อยๆ ในกลุ่มคนวิ่งและปั่นจักรยานทั่วโลกรวมถึงไทย โดยมีคำกล่าวอ้างว่าค่าตัวเลขนี้สำคัญกว่าตัวเลขสุขภาพอื่นๆ อย่างความดันหรือคอเลสเตอรอลเสียอีก คำถามที่ผมอยากรู้คือ ถ้าตัดกระแสความฮิตออกไป งานวิจัยที่ตามคนจำนวนมากในระยะยาวจริงๆ พบว่าความฟิตของหัวใจและปอดสัมพันธ์กับอายุขัยและโรคต่างๆ มากแค่ไหน

บทความนี้พาไปดูงานวิจัยขนาดใหญ่ 3 ชิ้นที่ตีพิมพ์ใน *JAMA Network Open* ระหว่างปี 2021-2023 ซึ่งรวมกลุ่มตัวอย่างกว่า 185,000 คน พร้อมงานวิจัยเสริมอีกหลายชิ้นที่ช่วยขยายภาพไปถึงเรื่องมะเร็งและสมองเสื่อม สิ่งที่ผมพบคือ ความสัมพันธ์นี้สอดคล้องกันข้ามการศึกษาหลายชิ้นในระดับที่ผมค่อนข้างประหลาดใจ

ความฟิตตั้งแต่วัยหนุ่มสาวถึงวัยกลางคน ทำนายทั้งอายุขัยและโรคหัวใจ

Kelley Pettee Gabriel, Byron C. Jaeger, Cora E. Lewis และคณะทีมวิจัยจากการศึกษา CARDIA (Coronary Artery Risk Development in Young Adults) ตอบคำถามนี้ในงานชื่อ "Analysis of Cardiorespiratory Fitness in Early Adulthood and Midlife With All-Cause Mortality and Fatal or Nonfatal Cardiovascular Disease" ตีพิมพ์ใน *JAMA Network Open* ปี 2023 (เล่ม 6 ฉบับ 2 บทความเลขที่ e230842, DOI 10.1001/jamanetworkopen.2023.0842) โดยตามกลุ่มตัวอย่าง 4,808 คน อายุเฉลี่ย 24.8 ปีตอนเริ่มศึกษา (ผู้หญิง 56%, คนผิวดำ 51%) วัดความฟิตด้วยการวิ่งบนลู่วิ่งจนหมดแรงตามเกณฑ์อาการ (ระยะเวลาที่วิ่งได้ ไม่ใช่การวัด VO2max ผ่านแก๊สหายใจโดยตรง) แล้วตามผลจนถึงวัยกลางคนเฉลี่ยราว 45 ปี

ผลลัพธ์คือ ทุก 1 นาทีที่วิ่งบนลู่ได้นานขึ้นตั้งแต่วัยหนุ่มสาว สัมพันธ์กับอัตราตายโดยรวมที่ลดลง HR 0.73 (95% CI 0.64-0.82) ในผู้หญิง และ HR 0.87 (95% CI 0.80-0.96) ในผู้ชาย ซึ่งมีความแตกต่างทางสถิติระหว่างเพศชัดเจน และทุกๆ 5% ของความฟิตวัยหนุ่มสาวที่ยังคงรักษาไว้ได้จนถึงวัยกลางคน สัมพันธ์กับอัตราตายที่ลดลง HR 0.89 (95% CI 0.79-0.99) และเหตุการณ์หัวใจ HR 0.89 (95% CI 0.78-1.00) ที่น่าสนใจคือทีมวิจัยทดสอบว่าความสัมพันธ์นี้ต่างกันตามเชื้อชาติหรือไม่ แล้วพบว่า "ไม่มีความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติตามเชื้อชาติ" มีเพียงเพศเท่านั้นที่พบปฏิสัมพันธ์ชัดเจน

จุดที่ผมคิดว่าสำคัญคือ นี่เป็นหนึ่งในไม่กี่งานวิจัยที่ตามความฟิตของคนคนเดียวกันตั้งแต่วัยหนุ่มสาวจนถึงวัยกลางคน แทนที่จะวัดครั้งเดียวแล้วดูผลในอนาคต ทำให้เห็นว่าการ "รักษาความฟิต" ไว้ตลอดเวลามีความหมายมากกว่าแค่ฟิตช่วงใดช่วงหนึ่ง ทีมวิจัยเองก็ระบุข้อจำกัดตรงไปตรงมาว่าเป็นการศึกษาเชิงสังเกต พิสูจน์เหตุ-ผลแบบเบ็ดเสร็จไม่ได้ และวัดความฟิตผ่านระยะเวลาวิ่งไม่ใช่ VO2max โดยตรง แต่คำถามที่ตามมาคือ ถ้าความฟิตสัมพันธ์กับหัวใจและอัตราตายโดยรวมแล้ว จะสัมพันธ์กับมะเร็งซึ่งเป็นสาเหตุการตายอันดับต้นๆ ของโลกด้วยไหม

ความฟิตกับมะเร็ง: ลดได้จริงแต่มีปมที่ต้องเข้าใจ

Elin Ekblom-Bak, Emil Bojsen-Møller, Pontus Wallin และคณะ ตอบคำถามนี้ในงานชื่อ "Association Between Cardiorespiratory Fitness and Cancer Incidence and Cancer-Specific Mortality of Colon, Lung, and Prostate Cancer Among Swedish Men" ตีพิมพ์ใน *JAMA Network Open* ปี 2023 (เล่ม 6 ฉบับ 6 บทความเลขที่ e2321102, DOI 10.1001/jamanetworkopen.2023.21102) กลุ่มตัวอย่างใหญ่มากคือชายสวีเดน 177,709 คน อายุ 18-75 ปี (เฉลี่ย 42 ปี) วัดความฟิตด้วยการทดสอบปั่นจักรยานแบบ submaximal ประเมิน VO2max ติดตามผลเฉลี่ย 9.6 ปี

ผลลัพธ์แยกตามมะเร็งแต่ละชนิด สำหรับมะเร็งลำไส้ใหญ่ (พบ 499 ราย) กลุ่มความฟิตปานกลาง (มากกว่า 35-45 มล./นาที/กก.) มี HR 0.72 (95% CI 0.53-0.96) และกลุ่มความฟิตสูง (มากกว่า 45) มี HR 0.63 (95% CI 0.41-0.98) เทียบกับกลุ่มความฟิตต่ำมาก สำหรับมะเร็งปอด (283 ราย) พบว่าเฉพาะกลุ่มความฟิตสูงเท่านั้นที่มีนัยสำคัญหลังปรับเรื่องการสูบบุหรี่แล้ว (HR 0.41, 95% CI 0.17-0.99) และอัตราตายจากมะเร็งปอดลดลงตามความฟิตที่เพิ่มขึ้นต่อเนื่อง

ส่วนที่ผมคิดว่าน่าสนใจและต้องอธิบายให้ชัดคือ มะเร็งต่อมลูกหมากพบผลที่ดูขัดกันในตอนแรก คือความฟิตสูงสัมพันธ์กับ "อุบัติการณ์" มะเร็งต่อมลูกหมากที่สูงขึ้นเล็กน้อย (HR 1.01 ต่อหน่วย) ซึ่งทีมวิจัยอธิบายว่าน่าจะเป็นเพราะคนที่ฟิตกว่ามักตรวจ PSA บ่อยกว่า ทำให้ตรวจพบมะเร็งได้มากกว่า ไม่ใช่เพราะความฟิตทำให้เป็นมะเร็งมากขึ้นจริง แต่เมื่อดู "อัตราตาย" จากมะเร็งต่อมลูกหมากกลับพบว่าลดลงชัดเจนตามความฟิตที่เพิ่มขึ้น กลุ่มความฟิตสูง HR เพียง 0.29 (95% CI 0.10-0.86) เทียบกับกลุ่มความฟิตต่ำมาก นี่คือตัวอย่างที่ดีว่าทำไมต้องดูทั้ง "อุบัติการณ์" และ "อัตราตาย" แยกกัน ไม่ใช่ดูตัวเลขเดียวแล้วสรุปทันที คำถามต่อไปคือ ถ้าไม่มีเวลาไปทดสอบความฟิตแบบเข้มข้น จะประเมินความฟิตของตัวเองได้ไหม

แค่รู้ตัวเลขคร่าวๆ ก็ทำนายได้: สมการประเมินความฟิตแบบไม่ต้องออกกำลังกายทดสอบ

Jiwoo Lee, Rae Jean Song, Ilias Musa Yola และคณะ ตอบคำถามนี้ในงานชื่อ "Association of Estimated Cardiorespiratory Fitness in Midlife With Cardiometabolic Outcomes and Mortality" ตีพิมพ์ใน *JAMA Network Open* ปี 2021 (เล่ม 4 ฉบับ 10 บทความเลขที่ e2131284, DOI 10.1001/jamanetworkopen.2021.31284) ใช้ข้อมูลจาก Framingham Offspring Study 2,962 คน (อายุเฉลี่ย 61.5 ปี ผู้หญิง 52.7%) แต่จุดที่ต้องอธิบายให้ชัดคือ งานนี้ไม่ได้ให้ผู้เข้าร่วมออกกำลังกายทดสอบเลย แต่ใช้ "สมการทำนาย" ที่คำนวณจากอายุ ดัชนีมวลกาย เส้นรอบเอว อัตราการเต้นของหัวใจขณะพัก สถานะการออกกำลังกาย และการสูบบุหรี่ ซึ่งสมการนี้ผ่านการตรวจสอบความแม่นยำเทียบกับ VO2max จริงในกลุ่มตัวอย่างอื่นมาก่อน แต่ไม่ได้ตรวจสอบซ้ำในกลุ่ม Framingham เอง และเนื่องจากสมการรวมดัชนีมวลกายและเส้นรอบเอวเข้าไปด้วย ผลลัพธ์ที่พบอาจมีส่วนที่ทับซ้อนกับผลของน้ำหนักตัวอยู่บ้าง

ผลลัพธ์ที่พบคือ กลุ่มที่มีความฟิตประเมินสูงเทียบกับกลุ่มต่ำ มีความเสี่ยงความดันโลหิตสูงต่ำกว่า HR 0.63 (95% CI 0.46-0.85) เบาหวานต่ำกว่า HR 0.38 (95% CI 0.23-0.62) โรคหัวใจและหลอดเลือดต่ำกว่า HR 0.71 (95% CI 0.53-0.95) และอัตราตายโดยรวมต่ำกว่า HR 0.69 (95% CI 0.50-0.95) ในกลุ่มที่รักษาความฟิตสูงไว้ได้ต่อเนื่อง ทีมวิจัยยังพบว่าความฟิตที่ประเมินได้สัมพันธ์กับความยืดหยุ่นของหลอดเลือดแดงและความหนาของผนังหลอดเลือดแดงคอโรทิดที่ดีกว่าด้วย ซึ่งเป็นตัวชี้วัดทางกายภาพที่จับต้องได้ ไม่ใช่แค่ตัวเลขทางสถิติ

ผมคิดว่าประเด็นสำคัญของงานนี้คือ แม้จะเป็นแค่สมการประเมิน ไม่ใช่การวัดจริง แต่ก็ยังทำนายผลลัพธ์สุขภาพได้สอดคล้องกับงานวิจัยที่วัดความฟิตจริงในหัวข้อก่อนหน้า ซึ่งชวนให้คิดต่อว่า ถ้าแม้แต่การประเมินคร่าวๆ ก็ยังทำนายได้ แล้วถ้าใช้เทคโนโลยีที่ละเอียดกว่านี้อย่างการวัดผ่านตัวบ่งชี้ทางชีวภาพในเลือด จะทำนายได้แม่นยิ่งขึ้นไปอีกไหม

เมื่อวัดผ่านเลือด: ลายเซ็นโปรตีนที่บอกความฟิตและอายุขัยได้

Andrew S. Perry, Elvis Farber-Eger, Tiffany Gonzalez และคณะทีมวิจัยนำโดย Robert E. Gerszten และ Ravi V. Shah ทำสิ่งที่ทันสมัยกว่าในงานชื่อ "Proteomic analysis of cardiorespiratory fitness for prediction of mortality and multisystem disease risks" ตีพิมพ์ใน *Nature Medicine* ปี 2024 (เล่ม 30 ฉบับ 6 หน้า 1711-1721, DOI 10.1038/s41591-024-03039-x) โดยฝึกโมเดลให้ทำนายความฟิตจากโปรตีนหลายพันชนิดในเลือด เทียบกับการวัด VO2max จริงด้วยเครื่องวัดแก๊สหายใจในกลุ่มตัวอย่างของสหรัฐฯ (HERITAGE และ BLSA) แล้วนำ "คะแนนโปรตีนทำนายความฟิต" นี้ไปทดสอบในกลุ่ม UK Biobank ที่มีข้อมูลโปรตีนและข้อมูลการเสียชีวิตจริง 21,988 คน ติดตามผลเฉลี่ย 13.7 ปี พบผู้เสียชีวิต 2,394 คน

ผลลัพธ์คือ ทุก 1 ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐานที่คะแนนโปรตีนทำนายความฟิตสูงขึ้น สัมพันธ์กับอัตราตายโดยรวมที่ลดลง HR 0.53 (95% CI 0.50-0.56) และความเสี่ยงเบาหวานลดลง HR 0.37 (95% CI 0.35-0.40) คะแนนนี้ยังช่วยปรับปรุงความแม่นยำในการทำนายอัตราตายจากโรคหัวใจ (ค่า C-index จาก 0.79 เป็น 0.82) และสัมพันธ์แน่นกับผลลัพธ์ทางสมองและระบบประสาทด้วย แต่ทีมวิจัยระบุตรงไปตรงมาว่า "ไม่สัมพันธ์กับมะเร็งส่วนใหญ่" ซึ่งต่างจากงานวิจัยในหัวข้อก่อนหน้าที่พบความสัมพันธ์กับมะเร็งบางชนิดชัดเจน

ผมอยากให้เข้าใจตรงกันว่า งานนี้ไม่ได้บอกว่า "โปรตีนในเลือดทำให้อายุยืน" แต่เป็นการสร้างตัวชี้วัดทางชีวภาพที่ "สะท้อน" ระดับความฟิตได้แม่นยำ แล้วพบว่าตัวชี้วัดนั้นทำนายอัตราตายได้แรงมาก ซึ่งเป็นการยืนยันซ้ำด้วยวิธีที่แตกต่างไปเลยว่าความฟิตของหัวใจและปอดเป็นตัวชี้วัดสุขภาพที่ทรงพลังจริง ไม่ใช่แค่ความสัมพันธ์ปลอมจากปัจจัยอื่น เพราะสัญญาณเดียวกันนี้ปรากฏซ้ำในข้อมูลเลือดที่เป็นอิสระจากพฤติกรรมการรายงานตัวเอง คำถามสุดท้ายที่ผมอยากรู้คือ ความฟิตจะช่วยเรื่องสมองเสื่อมได้ไหม เพราะเป็นโรคที่คนกลัวมากขึ้นเรื่อยๆ เมื่อสังคมเข้าสู่วัยสูงอายุ

ความฟิตกับสมองเสื่อม: หลักฐานจากคนหลายแสนคนทั้งเก่าและใหม่

Yixue Cheng, Edward Zamrini, Charles Faselis และคณะ ตามทหารผ่านศึกสหรัฐฯ จำนวนมากถึง 649,605 คน (อายุ 30-95 ปี) ในงานชื่อ "Cardiorespiratory Fitness and Risk of Alzheimer's Disease and Related Dementias Among American Veterans" ตีพิมพ์ใน *Alzheimer's & Dementia* ปี 2023 (เล่ม 19 ฉบับ 10 หน้า 4325-4334, DOI 10.1002/alz.12998) วัดความฟิตผ่านการทดสอบออกกำลังกายจริง ติดตามผลเฉลี่ย 8.3 ปี (สูงสุดถึง 20 ปี) พบผู้ป่วยสมองเสื่อม 44,105 คน (6.8%) ผลลัพธ์เป็นแบบไล่ระดับชัดเจนมาก เทียบกับกลุ่มฟิตน้อยที่สุด กลุ่มฟิตน้อย HR 0.87 กลุ่มฟิตปานกลาง HR 0.80 กลุ่มฟิต HR 0.74 และกลุ่มฟิตมากที่สุด HR 0.67 (ทุกช่วงความเชื่อมั่น 95% ไม่คร่อมเลข 1) ยิ่งฟิตมากความเสี่ยงยิ่งลดลงตามลำดับ

Shen Wang, Lin Xu, Wenzhe Yang และคณะ ยืนยันภาพเดียวกันในกลุ่มที่ต่างออกไปในงานชื่อ "Association of cardiorespiratory fitness with dementia risk across different levels of genetic predisposition: a large community-based longitudinal study" ตีพิมพ์ใน *British Journal of Sports Medicine* ปี 2025 (เล่ม 59 ฉบับ 3 หน้า 150-158, DOI 10.1136/bjsports-2023-108048) ใน UK Biobank 61,214 คน อายุ 39-70 ปี ติดตามผล 12 ปี พบว่ากลุ่มความฟิตสูงมีอัตราการเกิดสมองเสื่อมต่ำกว่ากลุ่มความฟิตต่ำถึง 40% (IRR 0.60, 95% CI 0.48-0.76) และที่สำคัญคือผลนี้ยังคงอยู่แม้ในกลุ่มที่มีความเสี่ยงทางพันธุกรรมสูง (IRR 0.65, 95% CI 0.52-0.83) คือความฟิตช่วยลดผลกระทบจากพันธุกรรมได้จริงราว 35% ตามที่ทีมวิจัยสรุปไว้ และยังพบว่าคนความฟิตสูงเริ่มมีอาการสมองเสื่อมช้าลงเฉลี่ย 1.48 ปีด้วย

งานวิจัยเก่ากว่านี้เล็กน้อยแต่ตีพิมพ์ในวารสารเรือธงจริงคืองานของ Andrea R. Tari, Javaid Nauman, Natalia Zisko และคณะ ในงานชื่อ "Temporal changes in cardiorespiratory fitness and risk of dementia incidence and mortality: a population-based prospective cohort study" ตีพิมพ์ใน *The Lancet Public Health* ปี 2019 (เล่ม 4 ฉบับ 11 หน้า e565-e574, DOI 10.1016/S2468-2667(19)30183-5) ทีมวิจัยขอระบุตรงๆ ว่างานนี้ตีพิมพ์ปี 2019 ไม่เข้าเกณฑ์ 2020 เป็นต้นไปตามที่โจทย์ต้องการเน้นงานใหม่ แต่นำมาใส่เป็นบริบทประกอบเพราะค้นหางานทดแทนในวารสารเรือธงเรื่องนี้โดยเฉพาะแล้วไม่พบชิ้นที่ใหม่กว่า งานนี้ใช้ข้อมูล HUNT ของนอร์เวย์ 30,375 คน วัดความฟิต 2 ครั้งห่างกัน 10 ปี พบว่าคนที่รักษาความฟิตสูงไว้ได้ต่อเนื่องมีความเสี่ยงสมองเสื่อมต่ำกว่า HR 0.60 และอัตราตายจากสมองเสื่อมต่ำกว่า HR 0.56 เทียบกับคนที่ไม่ฟิตต่อเนื่อง ซึ่งสอดคล้องไปในทิศทางเดียวกับงานวิจัยใหม่ 2 ชิ้นข้างต้น

ผมคิดว่าความสอดคล้องกันของทั้ง 3 งานวิจัยที่ใช้กลุ่มตัวอย่างคนละประเทศ คนละช่วงเวลา คนละวิธีวัด แต่ได้ข้อสรุปตรงกันเรื่องสมองเสื่อม ทำให้เห็นภาพรวมที่ชัดว่าความฟิตของหัวใจและปอดไม่ได้เกี่ยวกับแค่หัวใจหรืออายุขัยเท่านั้น แต่เชื่อมโยงกับสุขภาพสมองในระยะยาวด้วย

ลองเอาไปปรับใช้ดู

1. การรักษาความฟิตให้ต่อเนื่องตั้งแต่วัยหนุ่มสาวมีความหมายมากกว่าการฟิตแค่ช่วงสั้นๆ เพราะ Pettee Gabriel และคณะ (2023) พบว่าคนที่ "รักษา" ความฟิตวัยหนุ่มสาวไว้ได้จนถึงวัยกลางคน มีความเสี่ยงตายและเป็นโรคหัวใจต่ำกว่าคนที่ปล่อยให้ความฟิตลดลง 2. ถ้าไม่มีเวลาไปทดสอบความฟิตอย่างเป็นทางการ การรู้ตัวเลขคร่าวๆ จากปัจจัยพื้นฐาน (น้ำหนัก เส้นรอบเอว การออกกำลังกาย) ก็มีประโยชน์ เพราะ Lee และคณะ (2021) พบว่าแม้แต่สมการประเมินก็ยังทำนายความเสี่ยงเบาหวานและอัตราตายได้สอดคล้องกับงานวิจัยที่วัดความฟิตจริง 3. อย่าตีความตัวเลขอุบัติการณ์มะเร็งเพียงตัวเดียวโดยไม่ดูอัตราตายควบคู่กัน เพราะ Ekblom-Bak และคณะ (2023) แสดงให้เห็นว่าความฟิตสูงอาจสัมพันธ์กับ "การตรวจพบ" มะเร็งบางชนิดมากขึ้น (จากการตรวจคัดกรองที่บ่อยกว่า) แต่กลับสัมพันธ์กับ "อัตราตาย" ที่ต่ำกว่าอย่างชัดเจน 4. ถ้ากังวลเรื่องสมองเสื่อมโดยเฉพาะเพราะมีประวัติในครอบครัว การรักษาความฟิตอาจช่วยลดผลกระทบจากพันธุกรรมได้บ้าง เพราะ Wang และคณะ (2025) พบว่าความฟิตสูงช่วยลดความเสี่ยงสมองเสื่อมได้แม้ในกลุ่มที่มีความเสี่ยงทางพันธุกรรมสูง แม้จะไม่ได้ลบความเสี่ยงทางพันธุกรรมออกไปทั้งหมด 5. ไม่ต้องรอให้ "ฟิตสุดๆ" ก่อนจะเห็นประโยชน์ เพราะความสัมพันธ์เป็นแบบไล่ระดับ เพราะ Cheng และคณะ (2023) พบว่าแค่ขยับจากกลุ่มฟิตน้อยที่สุดไปเป็นกลุ่มฟิตน้อย ความเสี่ยงสมองเสื่อมก็ลดลงแล้ว ไม่ต้องไปถึงระดับนักกีฬาถึงจะได้ประโยชน์